Untitled Document
- SATOR ~ AREPO ~ TENET ~ OPERA ~ ROTAS -
 

Viðburðir

 
haus


Ólína ÞorvarðardóttirGaldrasveimur Strndum

Fyrirlestur lnu orvarardttur
Caf Riis, 21. október 2000

 

 

Segja m a tmabili fr miri sautjndu ld og fram tjndu hafi veri a myrkasta rttarsgu jarinnar. Fyrir tilstilli helstu frammanna jflagsins um a leyti, prfastsins Pls Bjrnssonar Selrdal, sem tti landsins merkasti gufringur, og orleifs Kortssonar sem um hr var annar tveggja lgmanna landsins, var ali galdratta og ofstki sem ttu sr enga lka hrlendis.

runum 1654-1680 lk djfullinn lausum vestur fjrum, einkum nmunda vi klerka og sslumenn Barastrandar-, safjarar- og Strandasslum, og gengu eir hart fram a upprta galdramenn og f brennda bli. Eggert Bjrnsson, sslumaur Barastrandarsslu (brir Pls Selrdal) var allagangsharur, en lamb a leika sr vi mia vi starfsbrur sinn og sar lgmann a noran og vestan, orleif Kortsson sem bj snum efri rum hr nsta ngrenni vi Hlmavk, B Hrtafiri. Hann hefur veri nefndur „brennuvargur 17du aldar“ (Hannes orsteinsson 1922, 89)

eim djfulsgnum sem uru Vestfjrum gekk ekki hva minnst Strndum ar sem var mikill galdragangur me nokkrum hlum runum 1652-80, nnar tilteki Trkyllisvk. Svsnastar uru sknir djfulsins runum 1652-54, eins og fram kemur lsingum samtmamanna eim galdrafeiknum eim sem gengu yfir rneshrepp veturinn 1652-53. Ballarrannll segir svo fr a um hausti:

... kom kyrleiki og plga af vondum anda eur draugi Trkyllisvk, me v mti, a opt einum degi og mest kirkjunni, prdika var, vissu menn ei betur, en hann hlypi ofan kverkar flki, svo a fkk mikla ropa og san ofurfylli, en a ltti af, fann a sr ekkert mein; fengu a r kvennpersnur, sem spilltar pkur voru. (Annlar III, 210)

skp essi hldu fram nstu misserin og kva mest a eim sjlfri kirkjunni, eins og fram kemur Fitjaannl ar sem segir a messa hafi naumlega veri framin fyrir hljum kvenna msi, froufalli og ofboi, svo opt voru r kirkjunni tbornar 4, 5, 10, 12 og fleiri, einum helgum degi, hva skelfilegt var, en miklu skelfilegra slkt a horfa og nlgur vera. (Annlar II, 174)

a i og ol sem greip um sig meal kvenna rneshreppi ennan vetur og ann nsta eftir, virist hafa tt einhverja rt a rekja til stlku nokkurrar sem um tma var vist hj ri Gubrandssyni Munaarnesi. Ekki segir margt af atlti stlkunnar hj ri, fyrr en brur hennar taka hana r vistinni. Br svo vi a hn veiktist og bri ekki af henni fyrr en hn var fr ri til vistar n. Hurfu henni ll veikindi jafnum og hn kom til hans aftur. egar hn san var tekin af heimilinu njan leik, veiktist hn enn. Af essu fr af sta illt rykti um r og var hann talinn hafa valdi veikindum stlkunnar og ennfremur ri skammvinnum bata hennar.

Ekki vitum vi gjrla hver atburarsin var, en svo virist sem ngrannar rar, eir Egill Bjarnason og Grmur Jnsson hafi dregist inn ennan galdrarg. Egill tti a hafa drepi saui og jtai um sir a hafa gert samband vi djfulinn til slkra erindagjra, me ristingum, blvkvum og naglaskuri, og hvort tveggja gefi andskotanum til sttmla af snum eigin lkama. (lafur Davsson 1940-43, 145-50)

Grmur jtai fyrir hrasdmi hausti1654 a hafa "girt mnnum og fienai skaa me essum galldra og sringar verkum" og a hafa drepi kind "me difullsins mehialp" (Thott 2110, 4to, II, bl. 13v). sama ingi var frur til bkar eistafur andvitna hans sem sgu a sna samvisku a Grmur Jnsson vri sannur sk. Eftir handtku kvast Grmur hafa logi essu sig en jtai sar a hafa "girt mnnum og fienai skaa me essum galldra og sringar verkum" (Thott 2110, 4to, II, bl. 13v). Um sir kom fram vitnisburur um a hann hefi valdi banvnum veikindum konu einnar, og jtai hann sig sekan llu sem hann var bori.

Ml rar var teki fyrir a rnesi vori 1654 og honum dmdur tylftar eiur fyrir fordu a vera valdur a veikindum kvenna og "kyrleika" eim sem veri hafi Trkyllisvk misserin undan.(Thott 2110, 4to II, bl. 11-12). Af Alingisbkum nsta rs m ra a rur hefur ekki n fram einum, v orleifur Kortsson ltur brenna hann hrai. rur var dmdur til daua ann 19. sept. 1654 a rnesi Trkyllisvk, en ar jtai hann a hafa s djfulinn tfulki og srt hann me orum illum og gum (sj einnig Seyluannl (Annlar I, 305); Vallholtsannl (Annlar I, 339); Fitjaannl (Annlar II, 174) og Sjvarborgarannl (Annlar IV, 293).

ri sar, ea 1655, voru alingi upp lesnir dmar "um galdramenn sem brenndir voru Strandasslu". Er ar um a ra remenningana r Trkyllisvk, r Gubrandsson, Egil Bjarnason og Grm Jnsson, en ekki ykir sta til a nafngreina gerabk alingis. ar kemur hinsvegar fram a:

... bi lgmenn og arir guhrddir menn, utan lgrttu og innan, lyktuu, a eir dmar vru eptir lgum kristilega lyktair. (Alb. VI, 362)

Ballarrannll segir a eftir brennu eirra remenninga hafi ori hl " harmkvlum flksins fram a jlum" (Annlar III, 212). a var skammur friur, v sama annl kemur fram a san hafi "plgan" komi upp aftur "og llu meiri en fyr"(Annlar III, 212). St hn enn ri 1655. orleifur Kortsson var hinsvegar landsfrgur af essu dugnaarframtaki. ri sar gerist hann enn strtkur og lt sig ekki muna um a brenna tvo menn sama bli, sumardaginn fyrsta 1656. Voru a eir frgu Kirkjublsfegar Skutulsfiri, Jn og Jn Jnssynir. Hvort orleifi hefur ar me ori ng um snar eigin agerir galdramlum, skal sagt lti, en n vill svo einkennilega til, a hann gerist meyr gagnvart kvenjinni tveimur galdramlum sem rsa framhaldi af eim sem n eru nefnd. Annarsvegar gagnvart uri Jnsdttur fr Kirkjubli sem ni fram tylftarei og komst hj galdrabrennu rtt fyrir kru. Hinsvegar er um a ra kynsystur hennar sem ri 1655 st yfir blglum fur sns Trkyllisvk. S kona hefur tast veri nefnd Galdra-Manga, og skal n nnar viki a henni.

Galdra-Manga

ri 1656 var alingi lst eftir Margrti rardttur brotthlaupinni r hrai. Var hn sg: "Vel a mealvexti, ljsleit, kinnbeinah, lttfr og skynsm mli. Kveur nrri kvenna best" (Alb. VI, 385). essi ljsleita skynsama kona var dttir rar Gubrandssonar Trkyllisvk, sagnageymdinni ekktust undir viurnefninu Galdra-Manga, enda spunnust um hana miklar sgur sem endanum rtuu inn jsagnasafn Jns rnasonar.

Ml Margrtar var a mikilli flkju fyrir alingi runum 1656-1662, og ggnum alingis kemur fram a sknarprestur hennar, sr. orvarur Magnsson reyndi hva hann gat til a lisinna henni, meal annars me afar loflegum (en einkennilega oruum) vitnisburi sem dagsettur er 3. Sept. 1658 (Dmabk orl. Kortss: Skjs x Thott 2110 II 4to, 40). Af orum prests verur helst ri a Manga hafi vaki me honum eitthva kafari tilfinningar en brurlegt krleikseli eingngu. Tildrgin a mlaferlum Mngu uru tilefni jsagna, og jsgum Jns rnasonar eru au skr annig:

a bar til Trkyllisvk Strndum egar prestur s er orvarur ht Magnsson hlt rnes a ar kirkjunni undir tagjr fengu sex ea sj konur asvif ea ngvit me froufalli svo menn uru a bera r allar r kirkjunni; var almennt mlt a etta vri af fjlkynngi og tru menn v. rsli essi voru kennd konu eirri ea mey sem Margrt ht rardttir; sumir segja a hn vri dttir rar ess er talinn var einhver hinn fjlkunnugasti maur Strndum; tti n a taka hana og a lkindum brenna eins og siur var til um galdramenn, en hn gat stroki og duldist san msum stum. (J I, 517)

Ekki vissu menn hvar Margrt hlt sig flttanum en sgn manna var "a hn hafi veri mjg slungin og s" (J I, 518). eim tveim sgum sem skrar eru um Mngu safni Jns rnasonar, gtir samblands af adun og and. Fyrri frsgnin ltur a fltta hennar undan armi rttvsinnar. Er ar saman tvinna nokkrum frsagnattum sem allir bera vott um rsnilld hennar og kunnttu. Meal annars astoar hn velgjrarkonu sna vi a leyna elskhuga fyrir eiginmanni eirrar sarnefndu. ru tilviki fyrirkemur hn draugi sem annarri velgjrarkonu hennar var sendur hefndarskyni fyrir hryggbrot stum. Um a segir:

... tk Margrt a r a hn sjlf svaf fyrir framan ekkjuna, en egar draugurinn kom a rekkjunni var eins og honum hnykkti vi egar hann vissi Margrtu ar komna, en vildi a eim; varpai Margrt til hans linda snum, greip hann enda hans, en sjlf hlt hn annan; festist draugurinn vi lindann. fr Margrt ftur og teymdi hann, tt nauugur vri, alla lei ofan til sjvar. Er sagt hn sri hann a fara til heimkynna sinna, og hvyrfi hann vi a sjinn. Uru fiskimenn san varir vi hann og kom hann stundum upp selslki, var hann auekktur v a hann dr jafnan linda Margrtar; hann geri oft busl miki a eim svo eim l vi fllum anga til Margrt reri me eim einn dag til fiskjar, og hafi hn ekki anna meferis en saur kirnu ea koppi og skvetti hn honum selinn egar hann kom upp, og er a sgn a hann kmi ekki upp framar n yri a meini. (J I, 518)

einni sgunni af Mngu er greint svo fr a kvld eitt um hvetur hafi hn komi a Sta Snfjllum. ar bj prestur a nafni Tmas. Manga a hafa laumast fjrhsin og leynst ar fyrir heimilisflki en smalamaur bnum var vitori me henni. Dag einn gengur prestur inn fjrhsin og "sr hn hann n tt hann si hana ekki" (J I, 519). Bregur svo vi a klerkur getur sig hvergi hreyft, egar hann tlar til bjarins aftur, og kemst ekki neina tt nema a dyrunum ar sem Manga var fyrir innan. San segir:

... lzt honum hn fgur og fellir brtt sjlfra elsku til hennar. au heilsast og talast vi. Bur hann henni heim binn me sr og fer hn; en egar a bnum kom vill hn ekki fara ar inn og biur hann a lofa sr kirkjuna, og egar au koma ar vill hn hvergi vera nema altarinu og lt hann a eftir henni. Biur hn hann um a geta ekki um sig vi konu hans og heitir hann v. Lur n svo vika a Margrt er altarinu og prestur frir henni matinn. Veit enginn bnum af henni nema presturinn. egar vika er liin biur Manga prestinn a lofa sr a sj konu hans; hann lofar v og fr konu sinni eitthvert erindi kirkjuna. egar konan kemur kirkjuna sr Manga hana r altarinu. Konan gengur inn eftir glfinu. En egar hn kemur a krdyrunum sr hn altari opi og Mngu ar inni; bregur henni svo vi sjn essa a hn hngur dau niur. Var llum miki um frfall konunnar v hn var valkvendi, en alla undrai hversu vel presturinn bar a. egar konan var dau dr Manga sig binn og tk brtt vi bsforrum; lei ekki lngu a hn tti ar llu spilla, bi heimilinu og um sknina. Prestur unni henni mjg og er a sgn sumra a hann gengi a eiga hana og vst er a hann tti barn me henni. (J I, 519-20).

raunverunni missti Tmas prestur kall og brau vegna sambands sns vi Margrti enda tti hann me henni fjgur brn frillulfi, en samkvmt Stradmi var frillulfi refsivert vi fimmta brot. Bendir v flest til ess a Manga hafi veri bundin yfir brnum Tmasar mean ml hennar velktist fyrir dmstlum. au Tmas og Margrt gengu hjnaband um sir og hann reyndist henni hi besta mlavafstrinu gegn henni alingi; vari hana "af kappi, og viturlega" eins og fram kemur hj Jni rnasyni (J I, 520). Sumar sagnir herma a hann hafi "kennt klkjum hennar ekki sur en arir" og a fum rum linum hafi f hans veri komi a rotum og hann sjlfur fyrirlitningu hj llum (J I, 520). Af framgngu hans vi a verja hana verur ekki anna s en a krleikar hafi veri gtir milli eirra hjna a msum sgum fari af samskiptum eirra.

Adrif Mngu uru heldur nturleg munnmlum. Segir sagan a hn hafi veri flmd burt r Aalvk skum galdra sinna og "gefi a a sk a hn me gldrum hefi tlt prestinn og drepi konu hans" (J I, 520). Fyrir viki hafi hn veri dmd fri- og lflaus, "belgur dreginn hfu henni og hn flutt inn eftir Snfjallastrnd og kf undir fossinum Innri-Skars" (J I, 520). Um etta eru engar heimildir arar en jsgur og Manga hverfur egjandi og hljalaust t r alingisbkum eftir 1662. Fram eftir essari ld var tali a arna hefu dagar Mngu veri taldir, og mtti af munnmlunum tla a hennar hafi bei a grimma hlutskipti a vera tekin af lfi n dms og laga. a var v gleiefni egar uppgtvaist a svo ill uru rlg Mngu ekki. Henni sktur upp aftur heimildum rmum fjrtu rum eftir essa atburi, nnar tilteki manntalinu 1703, ar sem hn er sg 89 ra, bsett Lnseyri Snfjallastrnd hj syni snum, ri Tmassyni, 44ra ra. Kemur traula til greina a hr s um ara konu a ra en Mngu, svo a er tlit fyrir a hn hafi rtt fyrir munnmlin ori allra kerlinga elst ( H fir 58.b., "Tmas rarson", bls.6; Manntal slandi ri 1703, 227)

En a hlutskipti Mngu hafi reynd ori anna en henni var tla munnmum, er af sagnageymdinni ljst a dmstll alunnar kva upp sinn dm og kom gildismati snu framfri mli galdrakonunnar alrmdu sem tldi prestinn . Afdrif Mngu munnmlum eru ekki svipu afdrifum Ljtar kerlingar Vatnsdlasgu, sem barin var grjti hel fyrir trllskap (sl.s. og . III 26:1874). er eins og Manga njti rtt fyrir allt ttablandinnar viringar, ekki aeins munnmlum heldur einnig dmskjlum. gleymanleg er mynd jsgunnhar af v egar hn dregur drauginn linda snum og skvettir san yfir hann r kirnunni. er a ekki sur umhugsunarefni hversvegna essi kna og lttftta kona sem "kva kvenna best" slapp undan galdrablinu og a lgsagnarumdmi ekki afkastaminni manns en orleifs Kortssonar. Eitthva hefur hn haft til a bera sem geri a a verkum a menn gtu sig hvergi hreyft undan augnari hennar; heilluust af sng hennar, og a.m.k. tveir prestar lgu ru sna httu vi a lisinna henni. Jafnvel sjlfur "brennuvargur" 17du aldar", snerti aldrei hr hfi hennar. a var, vert mti, hlutskipti eirra sem uru vegi essarar srstu konu, a engjast sjlfir logum ess bls sem hn virist hafa kveikt innra me eim.

Heimildaskr

Handrit:

jskjalasafni:
Skjalasafni xarrings:
- Lgmannsdmabk orleifs Kortssonar ( Skjs x orl Kort)
- Thott 2110 II 4to ( Skjs x Thott)
Hannes orsteinsson: "Tmas rarson". fir lrra manna, 58. bindi ( H fir 58).

tgefnar heimildir:

Alingisbkur slands I-X. Reykjavk 1912-1967.
Annlar 1400-1800 I-VII. Reykjavk 1922-98.
Hannes orsteinsson 1922: "Minning sjera Pls prfasts Bjrnssonar Selrdal." Skrnir (96), 53-92.
slendingasgur og ttir I-III. Bragi Halldrsson, Bergljt Kristjnsdttir, Sverrir Tmasson og rnlfur Thorsson su um tgfuna. Reykjavk 1987.
Jn rnason 1954-61 (safnai): slenzkar jsgur og fintri I-VI. rni Bvarsson og Bjarni Vilhjlmsson nnuust tgfuna. Reykjavk.
Manntal slandi ri 1703 - teki a tilhlutan rna Magnssonar og Pls Vdaln. Reykjavk 1924-47.
lafur Davsson 1940-43: Galdur og galdraml slandi. Reykjavk.
lna orvarardttir 2000: Brennuldin. Galdur og galdratr mlskjlum og munnmlum. Reykjavk.


botn_haus

síðast uppfært 23.05.2007 <=========> vefhönnun: sigatlas
© strandagaldur - höfðagata 8-10 - 510 hólmavík - galdrasyning@holmavik.is - sími 451 3525